“Bạn có thực sự kiểm soát được cuộc sống? – 3 vòng tròn thay đổi cách bạn nhìn thế giới”

Trong cuộc sống, mỗi chúng ta đều phải đối diện với vô vàn điều xảy ra hàng ngày: từ những chuyện như con kiến hôi đang dạo trên trên chiếc bánh mì ngon lành của bạn, tắc đường, thiên tai, những vấn đề liên quan đến sự phát triển sự nghiệp hay các mối quan hệ,... Nhưng nếu để ý kỹ, bạn sẽ thấy: không phải điều gì cũng nằm trong tầm tay của mình. Nhưng chúng có thể khiến ta cảm thấy choáng ngợp và bất lực, khi sử dụng quá nhiều năng lực hữu hạn của chúng ta vào những điều không kiểm soát được.

Vì vậy, việc chấp nhận có một số thứ chúng ta không thể kiểm soát có thể mang lại sự giải phóng sâu sắc. Nó có thể giúp chúng ta buông bỏ lo lắng và căng thẳng và tập trung vào những điều chúng ta thực sự có thể thay đổi (Schaffner. AK, 2023). Làm sao để có thể lùi lại quan sát và khoanh vùng kiểm soát của mình, giúp ta định hình cách sống lành manh, giảm lo âu và tăng hiệu quả? Mời bạn tìm hiểu về mô hình “Vòng tròn Quan tâm, Ảnh hưởng và Kiểm soát” (The Circles of Concern, Influence và Control) của Stephen Covey dưới đây.

Theo Stephen Covey (2004, tr 120) chia sẻ trong cuốn "7 thói quen để thành đạt - The 7 habits of highly effective people", mặc dù phạm vi quan tâm của con người, nó rất rộng - từ sức khỏe, con cái, công việc, đến cả tình hình nợ nước ngoài của quốc gia, chiến tranh hạt nhân,... - nhưng chúng ta có thể tách những điều mình quan tâm ra khỏi những cái vốn không có liên quan gì đặc biệt đến chúng ta, cả về phương diện lý trí lẫn tình cảm bằng cách tao ra một vòng tròn quan tâm (những điều chúng ta không quan tâm có thể nằm bên ngoài phạm vi vòng trọn này. Trong vòng tròn quan tâm, chúng ta thấy rõ là có những mối quan tâm nằm trong và ngoài khả năng kiểm soát của chúng ta. Những gì có thể kiểm soát được, chúng ta sẽ gom vào một vòng tròn nhỏ hơn gọi là vòng tròn ảnh hưởng. Trong vòng tròn ảnh hưởng có những điều chúng ta kiểm soát trực tiếp, gián tiếp, không kiếm soát được. Vì vậy, chúng ta có thể tạo ra vòng tròn trong cùng để khoanh vùng kiểm soát của mình, nó là vòng tròn kiểm soát.

Chúng ta có thể hiểu 3 vòng tròn như sau:

Vòng tròn quan tâm (Circle of Concern): Bao gồm tất cả những điều chúng ta để tâm nhưng nằm ngoài khả năng kiểm soát và tác động trực tiếp. Đó có thể là các yếu tố vĩ mô như kinh tế, chính trị, xã hội, thời sự trong và ngoài nước, hay thời tiết,... Bên cạnh đó, còn có những yếu tố cá nhân vốn được định sẵn như: đặc điểm cơ thể khi sinh ra, hệ gen, bẩm sinh, nơi chào đời, điều kiện gia đình, cách nuôi dạy của cha mẹ, hay những biến cố từng xảy ra trong cuộc đời,...

Vòng tròn ảnh hưởng (Circle of Influence): Đây là những điều ta vừa quan tâm, vừa có thể tác động phần nào. Có thể hình dung vòng này như vùng giao thoa giữa thế giới nội tâm và ngoại cảnh. Một số hành động ta thực hiện trong “vòng tròn kiểm soát” sẽ tạo hiệu ứng lan tỏa, ảnh hưởng đến bản thân và cả những người xung quanh.

Vòng tròn kiểm soát (Circle of Control): Là những gì ta có thể chủ động quyết định và thay đổi trực tiếp. Thông thường, ta kiểm soát được suy nghĩ, cách diễn giải, phản ứng và cảm xúc của chính mình. Trước những sự kiện ngoài tầm tay, điều duy nhất ta vẫn kiểm soát được chính là cách ta lựa chọn phản hồi với chúng.

Có thể thấy điểm chung của các vòng tròn là đều là điều chúng ta quan tâm và điểm khác biệt là mức độ kiểm soát của chúng ta với điều đó.

Lợi ích của mô hình 3 vòng tròn Quan tâm, Ảnh hưởng và Kiểm soát

Trong bài: "Hiểu về các vòng tròn kiểm soát, ảnh hưởng và quan tâm", đăng trên PositivePsychology (2023), tiến sĩ Anna Katharina Schaffner, đã tổng hợp có rất nhiều lý do để áp dụng các vòng tròn này vào cuộc sống như:

Luthans và cộng sự (2008, tr. 132) khẳng định rằng: “Những cá nhân tập trung vào vòng tròn kiểm soát có nhiều khả năng kiên cường hơn trước căng thẳng và nghịch cảnh.”

Rohleder và Chen (2013, tr. 248) phát hiện rằng: “Vòng tròn kiểm soát là một công cụ nhận thức hữu ích giúp cá nhân quản lý phản ứng cảm xúc của mình trước những tình huống căng thẳng.” Van den Berg và cộng sự (2017) cũng đi đến kết luận tương tự trong nghiên cứu dọc ba giai đoạn về vai trò của cảm nhận kiểm soát trong mối liên hệ giữa khó khăn kinh tế cảm nhận và hạnh phúc chủ quan.

Karademas (2006, tr. 1281) tìm thấy bằng chứng rằng: “Những cá nhân có cảm nhận mạnh mẽ về việc kiểm soát cuộc sống của mình, được thể hiện qua một vòng tròn kiểm soát lớn hơn, có nhiều khả năng trải nghiệm cảm xúc tích cực và hạnh phúc chủ quan hơn.”

Leary và cộng sự (2016) cho thấy rằng vòng tròn kiểm soát là một công cụ hữu ích để con người nhận diện điểm mạnh và điểm yếu của bản thân, từ đó phát triển cảm nhận hiệu quả bản thân tốt hơn.

Cuối cùng, Donald Robertson (2013, tr. 59) viết: “Bằng cách tập trung vào những gì ta có thể kiểm soát, chúng ta có thể phát triển cảm giác bình an nội tâm và khả năng kiên cường, giúp ta đối mặt với những thử thách trong cuộc sống.”

Vậy, chúng ta áp dụng các vòng tròn vào cuộc sống như thế nào?

Theo M. Scott Peck (1978/2012, tr 16) từng viết: "cuộc đời này rất khó sống - đây là một sự thật rõ ràng, thâm chí là một trong những chân lý lớn lao nhất. Lớn lao là vì khi ta hiểu ra thì cũng là lúc ta vượt qua. Một khi ta biết cuộc sống luôn khó khăn và chấp nhận điều đó thì cảm giác khó khăn sẽ không khiến ta bận lòng nữa. Nhưng đa số mọi người không thể chấp nhận sự thật rằng cuộc sống vốn luôn khó khăn". Như vậy, việc phân định rõ điều gì trong tầm kiểm soát, điều gì không, chính là cách giúp ta học được sự chấp nhận và sống bình an hơn.

Dưới đây là một số bước chúng ta có thể ứng dụng mô hình 3 vòng tròn này vào cuộc sống:

Các bước thực hành:

Bước 1 - Xác định vấn đề: Ngồi xuống và liệt kê những điều đang khiến bạn căng thẳng, lo lắng hoặc phiền lòng.

Bước 2 - Vẽ 3 vòng tròn đồng tâm: Đặt các vấn đề đã liệt kê vào vòng tròn phù hợp (Quan tâm – Ảnh hưởng – Kiểm soát).

Bước 3 - Suy ngẫm:

+ Với vòng tròn quan tâm: cũng có nghĩa là nằm ngoài phạm vi kiểm soát và ảnh hưởng của chúng ta. Việc cố gắng thay đổi là điều vô cùng khó khăn, thậm chí là không thể. Nó còn có nguy cơ dẫn đến các vấn đề về sức khỏe tinh thần phổ biến như trầm cảm, lo âu, căng thẳng, cảm giác bất lực. Vì vậy, để sống một cuộc sống bình an và trọn vẹn, chúng ta cần học cách chấp nhận việc cố gắng kiểm soát bất cứ điều gì tồn tại trong vòng tròn này. Điều này thật sự không dễ dàng, nhưng chúng ta có thể học hỏi để chấp nhận những điều không thay đổi.

+ Với vòng tròn ảnh hưởng: chúng ta có thể tác động để thay đổi tình hình, nhưng không hoàn toàn kiểm soát được kết quả. Vì vậy, việc dành thời gian vừa phải cho những gì thuộc vòng tròn này có thể tác động tích cực đến một số tình huống và kết quả nhất định, từ đó mở rộng vòn tròn kiểm soát của chúng ta. Nhưng hãy nhớ rằng chúng vẫn là các yếu tố nằm ngoài vòng kiểm soát của chúng ta.

+ Với vòng tròn kiểm soát: đây là nơi đáng để dành thời gian, sự chú ý, năng lượng và nguồn lực nhất. Chúng ta có thể lập một danh sách những điều cần làm để phát triển vùng này. Chúng ta có thể hướng đến việc đưa ra những lựa chọn có ý thức, có chủ đích trong cuộc sống, phù hợp với các giá trị cốt lõi của mình.

Ngoài ra, trong từng tình huống cụ thể, thay vì lao vào giải quyết vấn đề, bạn có thể tự hỏi:

•  Việc này thuộc vòng Quan tâm, Ảnh hưởng hay Kiểm soát?

•  Tôi có thể làm gì ngay lúc này, trong khả năng của mình?

•  Điều gì cần buông xuống để nhẹ nhõm hơn?

Cuồi cùng, chúng ta không thể điều khiển cả thế giới, nhưng có thể chọn cách ta bước đi trong thế giới ấy. Khi dành năng lượng cho những gì mình thực sự kiểm soát và ảnh hưởng, ta không chỉ giảm bớt căng thẳng, mà còn mở rộng dần khả năng ảnh hưởng tích cực của bản thân.

Như Stephen Covey từng nói: “Người chủ động tập trung vào vòng tròn ảnh hưởng của mình, và bằng cách đó, vòng ảnh hưởng sẽ ngày càng mở rộng.”

Tài liệu tham khảo

(1) Schaffner. AK. (2023). Circles of influence: Understanding the theory, model, and diagram. PositivePsychology.

(2) Covey, S. R. (2020). 7 thói quen để thành đạt [The 7 habits of highly effective people]. NXB Trẻ. (Tác phẩm gốc xuất bản năm 1989)

(3) Peck, M. S. (2012). Con đường chẳng mấy ai đi [The road less traveled] (L. T. An dịch). NXB Trẻ. (Tác phẩm gốc xuất bản năm 1978).